گروه آموزشی ادبیات فارسی شهرستان ایلام

يا لطيف

مديريت آموزش و  پرورش شهرستان ايلام

با همكار ي :

·        انجمن علمي آموزشي معلمان زبان و ادبيات فارسي استان ايلام

·        گروه آموزشي زبان و ادبيات فارسي شهرستان ايلام

و با حضور دانش آموزان شهرستان ايلام و همكاران و علاقه مندان

برگزار مي كند :

 

نخستين همايش دانش آموزي زبان و ادبيات فارسي

 

زمان : ساعت 2 تا 30/4  عصر  17/2/87

مكان : سالن اجتماعات فرهنگيان

 

محورها :

·        نقش و اهميت زبان و ادبيات فارسي در همگرايي ملي ، ابلاغ آموزه هاي اسلامي و انساني ، زيبايي آفريني و ....

·        بررسي علل كم كوشي دانش آموزان و كم رغبتي آنان  به زبان و ادبيات فارسي

·        ارائه ي راهكارها و پيشنهاد هاي لازم در راستاي محور و موضوع همايش

·        خوانش شعر ، داستان كوتاه ، قطعه ادبي و خلاقيت هاي ادبي دانش آموزان

·        و ...

 

از دبيران ، علاقه مندان و صاحب نظران به ويژه دانش آموزان دعوت مي شود آثار خود را در باره ي محورهاي فوق حد اكثر تا تاريخ 16/2/87 به كارشناسي گروه هاي آموزشي متوسطه شهرستان ايلام ارسال فرمايند .

 

نوشته شده توسط اعضای گروه ادبیات در چهارشنبه چهارم اردیبهشت 1387 ساعت 10:49 موضوع | لینک ثابت

 

          

انسان نمایی درآیینه ی «هشت کتاب»

       « تشخیص      ( personification) یعنی بخشیدن صفات وخصایص انسانی به اشیاء       ومظاهر طبیعت وموجودات غیر ذیروح یا امورانتزاعی ، به این معنی که شاعر ، برای آن ها خصوصیت انسانی تصورکند وصفت ها یا اعمال یا احساس های انسانی را به آن ها نسبت دهد وبدین ترتیب به آن ها حس وحرکت ببخشد . مانند بیت زیر از حافظ :       فراق رابه فراق تومبتلا سازم

چنان که خون بچکانم ازدیدگان فراق »  1

     « تشخیص که نوعی اسناد مجازی و ازمباحث فن بیان است ، درادبیات فارسی وعربی ، همچنان که درسایر زبان ها به فراوانی به کارمی رود ودرادبیات غربی ازدیرباز به آن توجه شده است .ازجمله ارسطو دررساله ی «خطابه » ، به آن اشاره کرده وبه نوعی آن را نیروی حرکت وحیات بخشیدن به اشیاء خوانده است .» 2

   « دراستعاره ی مکنیه ی تخییلیه ( که اساس آن تشبیه مضمراست ) مشبه بهی که ذکر نمی شود دراکثرموارد انسان است وبه اصطلاح استعاره ، انسان مدارانه( anthropomorphic ) است . غربیان به این نوع استعاره ،   ( personification)   می گویند که درفارسی به« تشخیص » ترجمه شده است ومی توان به آن انسان وارگی یا استعاره ی انسان مدارانه یا انسانواره گفت .» 3

     دکتر سیروس شمیسا درکتاب « بیان» می گوید : « اصطلاح تشخیص نخستین باردرمقاله ای که یوسف اعتصام الملک درباره ی شعر دخترش پروین نوشته آمده است .» 4

    «  بحث پرسونیفیکاسیون ازدیدگاهی جز آن چه درعلم بیان مطرح است درعلم کلام قدیم هم مطرح بود وباعث شبهات ومجادلات فراوان گشته بود وعقاید مشبه ومجسمه دراین باب معروف است . مثلا در آیه ی قرآن مجید : یدالله فوق ایدیهم ، خداوند به انسانی تشبیه شده که دست دارد یا اصولا تشبیهی در کارنیست .» 5

      درهمه ی ادوار شعر فارسی« تشخیص » وجود داشته ودرشعرمعاصر نیز جلوه ای خاص دارد ودرشعر سهراب هم به وفور دیده می شود . سهراب با طبیعت می زیسته وانس و الفتی بی نظیرباطبیعت داشته تاجایی که به گفته ی خواهرش: «اوپیش ازهمه ، پیداشدن جوانه های گندم وشبدرودرخت بیدوهمچنین دمیدن شکوفه های هلو ،گوجه وگلابی را بشارت می داد وحتی یک روز صبح که به دیدن درخت های گل محمدی رفته بود ، ادعا کرد غنچه ها موقع شکفتن ، صدای مخصوصی دارند که او می شنود .»6 

  « شعرسهراب ستایش زندگی جهان است . زندگی پرنده وآب وستاره ، نبض روییدن علف وکشیدگی افتاده ی جاده برخاک وسرگردانی بادهای مسافر، زندگی انسان وبودنی ها .پدیده های جهان بنابه قانون ازبرکت وجود همدیگرزنده اند وهستی هریک مدیون وجود آن های دیگراست .»7

      سهراب غرق درطبیعت ومظاهر آن بود با توجه به هنر نقاشی خودوشناخت عمیقی که ازرنگ هاداشت ازتمامی عناصرطبیعت پیرامون خویش به خوبی بهره می گرفت ومفاهیم واندیشه های والای خود را در قالب همین عناصر طبیعی ملموس بیان می کرد بنابر این ، بدیهی  است که او به طبیعت پیرامون خود جانی تازه بدهد ، آن ها را مورد خطاب قراردهد ، با آن ها همدردی کند ورازهای مگوی درونش واحساس لطیفش را ابراز نماید:

   من صدای پربلدرچین را می شناسم / رنگ های شکم هوبره را ، اثرپای بزکوهی را./ خوب می دانم ریواس کجا می روید / سارکی می آید ، کبک کی می خواند ، باز کی می میرد .                    ( هشت کتاب ، صدای پای آب ، ص289 ) 

    دراین مجال کوتاه  برآن شدیم تا مصادیق بارز جاندارپنداری یا تشخیص رادر « هشت کتاب » سهراب به اختصار بیان کنیم :

   دست جادویی شب / دربه روی من وغم می بندد / می کنم هرچه تلاش  / اوبه من می خندد

                  (هشت کتاب ، ص12)

شاعر شب راانسانی پنداشته ، که دربه روی او واندوه می بندد وبه تلاش بی وقفه ی او می خندد. هم چنین درشعرزیر برای تیرگی و سحر همانند انسانی پا وگیسو درنظرگرفته وخنده رابه صبح نسبت داده است :

    دست ازدامان شب برداشتم / تابیاموزم به گیسوی سحر .   تیرگی پا می کشد ازبام ها /  صبح می خندد به راه شهرمن .                     ( هشت کتاب ، صص 15-16)                                                                                          

   لب های جویبار/ لبریزموج زمزمه دربسترس (همان ، صص 18- 19) 

  سراینده با انتساب صفاتی چون : پژمردگی ، افسردگی ونالیدن به شاخه ها وسنگ ها ورود تصویری غم اندود ارائه داده است :                                                                                                                                                                                                                                        

   شاخه هاپژمرده است / سنگ ها افسرده است / رود می نالد ......   (همان ، ص29)

   نسیم دررگ هربرگ می دود خاموش / نشسته درپس هرصخره وحشتی به کمین / کشیده ازپس یک سنگ سوسماری سر / زخوف دره ی خاموش / نهفته جنبش پیکر / به راه می نگرد سرد ، خشک ، تلخ ، غمین .                                                                         ( همان ، ص42)

 برای زمان ، لبی سرد قائل شده که پرسشی بی پاسخ برآن خشکیده :

   مثل این است که یک پرسش بی پاسخ / برلب سرد زمان ماسیده است .

         (همان ، ص45)

 شب نگاهی خیره برچارچوب پنجره ی شاعر دارد واز سوی دیگر ، ازتلاطم امواج خروشان گیج وسردرگم وازوحشت گرانباراست وجهان همچون انسان غافلی درخواب است :

شب ایستاده است / خیره نگاه او / برچارچوب پنجره ی من / سرتابه پای پرسش ، اما / اندیشناک مانده خاموش : شاید / ازهیچ سو جواب نیاید .                                             (همان ، ص49)

  دریا همه صدا / شب ،گیج درتلاطم امواج / باد هراس پیکر / رومی کند به ساحل و......                               (همان ، ص59)

 شب ازوحشت گرانباراست ./ جهان آلوده ی خواب است ومن دروهم خود بیدار :/ چه دیگر طرح می ریزد فریب زیست / دراین خلوت که حیرت نقش دیواراست ؟                      (همان ، ص68 )

   درشعر زیر ، تصویری حاکی از آرامش وسکون ترسیم کرده که نه رعدبربام ابرپا می کوبدونه طوفان مانند زنجیری برتن صحرا می غلتد:                                                         رعددیگرپانمی کوبد به بام ابر / ماربرق ازلانه اش بیرون نمی آید / ونمی غلتددگرزنجیرطوفان برتن صحرا . / روزخاموش است ، آرام است .ازچه دیگر می کنی پرواز ؟  

  (همان ، صص70-71)

    اوچشم ازچشم شب برنمی دارد وبا تمام وجود اورازیرنظردارد ، حتی نبض شاعرهم به پندارواهی او می خندد:

      می مکم پستان شب را / وزپی رنگی به افسون تن نیالوده / چشم پرخاکسترش را با نگاه خویش می کاوم ./...... نبض من هرلحظه می خندد به پندارش / اونمی داند که روئیده است / هستی پربار من درمنجلاب زهر / ونمی داند که من درزهر می شویم پیکر هر گریه ، هرخنده          (همان ،صص72- 73 )

  گریستن ابر، شکفتن گل های چشم پشیمانی ، لولیدن پیکر مشرق ودرنهایت جان کندن غروب : 

         ابری دراتاقم می گرید / گل های چشم پشیمانی می شکفد / درتابوت پنجره ام پیکر مشرق می لولد / مغرب جان می کند/  می میرد .                                                 (همان ، ص78 )

  زمزمه های شب ، چشم پنهان خطا ، شبی پرخواهش وپیکر گرم افقی عریان :

      زمزمه های شب دررگ هایم می روید/ باران پرخزه ی مستی / بردیوارتشنه ی روحم می چکد / من ستاره ی چکیده ام / ازچشم ناپیدای خطا چکیده ام : / شب پرخواهش / وپیکر گرم افق عریان بود .

      (همان ، ص 80)

 هنگامی که اوازپنجره بیرون می پرید / چشمانش خوابی را گم کرده بود/ جاده نفس نفس می زد / صخره هاچه هوسناکش بوئیدند .                                                            ( همان ، ص 81)

  افق ها چشمک زنان اورا می فریبند وشهاب ها با انگشتان خویش اورابه بیراهه می کشانند :

 چشمک افق ها چه فریب ها که به نگاهم نیاویخت ./ وانگشت شهاب ها چه بیراهه ها که نشانم نداد / آمدم تاتورا بویم ، وتو: گیاه تلخ افسونی  !                                           (همان ، ص 99)

  خنده ی تصویر وجذابیت آن اتاق رابه فراموشی می سپارد:

   بال هایش راگشود / واتاق رادر خنده ی تصویراز یادبرد .     

  (همان ، ص 116)

   درتاریکی بی آغاز وپایان / فکری درپس در تنها مانده بود / پس من کجا بودم ؟حس کردم جایی به بیداری می رسم .                                                                          (همان ، ص 129)

  شاعرخطاب به نسیم ازاومی خواهد تاموج نگاهش را ازروزنه ی رنگین بیداری دورکند:

   ای نسیم سرد هوشیاری ! / دورکن موج نگاهش را/ ازکنارروزن رنگین بیداری.                                                                                        (همان ، ص 149)

   اندهی خم شد فراز شط نور : / چشم من درآب می بیند مرا ./ سایه ی ترسی به ره لغزید ورفت / جویباری خواب می بیند مرا .                                                                (همان ، ص157)

   جوانه ی شورمرادریاب ، نورسته ی زودآشنا !/ درود ، ای لحظه ی شفاف ! دربیکران توزنبوری پرمی زند .                                                                                        (همان، ص171)

   ازنفس افتادن آب :

  پوچی جست وجوبرماسه هانقش است / صدا نیست .دریاپریان مدهوشند . آب ازنفس افتاده است. (همان ،ص187)

اانجیرکهن سرزندگیش رامی گسترد./ زمین باران را صدا می زند. / گردش ماهی آب را می شیارد .(همان ، ص188)

  وسوسه ی بیهوده ی چمن ها وغمناکی دگرگونی :                                                                                                                         

وسوسه ی چمن ها بیهوده است / میان پرنده وپرواز ، فراموشی بال وپراست/ درچشم پرنده قطره ی بینایی است : ساقه به بالا می رود .میوه فرو می افتد. دگرگونی غمناک است .                                      (همان، ص191)

  خنده ی گل ، شبیخون روزنه ها:

  ای کرانه ی ما ! خنده ی گلی در خواب ، دست پاروزن مارا بسته است ./ درپی صبحی بی خورشیدیم ، با هجوم گل ها جه کنیم ؟ / جویای شبانه ی ناییم ، با شبیخون روزن ها چه کنیم؟           ( همان ، صص 201- 202)

 خواب آیینه :

  غم ازدستم درآیینه رهاشد : خواب آیینه شکست ./ ازتارم فرودآمدم ، میان برکه و آیینه ، گویاگریستم . 

   (همان ، ص206)

    دویدن سایه ، آوازدرخت :

 می شنوی زنگ زمان : قطره چکید . ازپی توسایه دوید ./ شهرتودرکوی فراترها ، دره ی دیگرها . /

آمده ام ، آمده ام ، می لغزد صخره ی سخت ، می شنوم آواز درخت .  

           (همان ، ص248)

   همهمه ی نی ها وزمزمه ی مرغان ورفتن پیام :

  نی ها ، همهمه شان می آید / مرغان زمزمه شان می آید / درباز ونگه کم / وپیامی رفته به بی سویی دشت .    

                 (همان ، صص254-255)

                                               ********

  هم خنده ی موج ، هم تن زنبوری برسبزه ی مرگ ، وشکوهی درپنجه ی باد ./ من ازتوپرم ، ای روزنه ی باغ هم آهنگی کاج ومن وترس ! / هنگام من است ، ای دربه فراز ، ای جاده به نیلوفرخاموش پیام ! 

           (همان ، ص 264)

 می رفتیم ، خاک ازما می ترسید ، وزمان برسرما می بارید ./ خندیدیم : ورطه پریدازخواب ، ونهان ها آوایی افشاندند. / ماخاموش ، وبیابان نگران ، وافق یک رشته نگاه .

     (همان ، ص266)

  شاعرزمانی نمازمی خواند که باد موذن باشد وعلف تکبیرگو و........ :

 من نمازم را وقتی می خوانم / که اذانش راباد ، گفته باشد سرگلدسته ی سرو . / من نمازم را پی تکبیره الحرام علف می خوانم / پی قدقامت موج .

    (همان ، ص 273)

 گاه تنهایی ، صورتش را به پس پنجره می چسبانید ./ شوق می آمد ، دست درگردن حس می انداخت ./ فکربازی می کرد .  

    (  همان ، ص 275)

  دراشعارزیر ، تعابیر وترکیباتی چون : بلوغ خورشید ، هم آغوشی عروسک با صبح ، خاطره ی شط ، نفس باغچه ، صدای ظلمت ، عطسه ی آب ،تپش قلب شب آدینه ، کفش ایمان وآوازانارستان ها بسیاربدیع ، زیبا و خیال انگیزوخیال پرورهستند: 

خواهش روشن یک گنجشک ، وقتی ازروی چناری به زمین می آید ./ وبلوغ خورشید / وهم آغوشی عروسک با صبح .

   (  همان ،ص 279 )

مادرم آن پایین / استکان هارا درخاطره ی شط می شست .     

   ( همان ، ص 280)

من دراین خانه به گم نامی نمناک علف نزدیکم / من صدای نفس باغچه را می شنوم / وصدای ظلمت را وقتی ازبرگی می ریزد / وصدای سرفه ی روشنی ازپشت درخت / عطسه ی آب ازهررخنه ی سنگ / چکچک چلچله ازسقف بهار / وصدای صاف ، بازوبسته شدن پنجره ی تنهایی./ وصدای پاک ، پوست انداختن مبهم عشق / متراکم شدن ذوق پریدن دربال / وترک خوردن خودداری درروح ./ من صدای قدم خواهش را می شنوم / وصدای پای قانونی خون رادررگ / ضربان سحرچاه کبوترها / تپش قلب شب آدینه / جریان گل میخک درفکر ،/ شیهه ی پاک حقیقت ازدور / من صدای وزش ماده را می شنوم / وصدای کفش ایمان رادرکوچه ی شوق / وصدای باران را روی پلک ترعشق / روی موسیقی نمناک بلوغ / روی آواز انارستان ها .               ( همان ، صص286- 287)

من به آغاز زمین نزدیکم / نبض گل هارا می گیرم / آشنا هستم با سرنوشت ترآب ، عادت سبزدرخت .

              ( همان ، ص287)

  دهان گس تابستان وخواب پل :

زندگی رسم خوشایندی است / زندگی بال وپری دارد باوسعت مرگ / پرشی دارد اندازه ی عشق ./

زندگی نوبرانجیرسیاه دردهان گس تابستان است / زندگی حس غریبی است که یک مرغ مهاجردارد / زندگی سوت قطاری است که درخواب پلی می پیچد .                             (همان ، ص290)

 حقیقت درنظراو قلبی آبی وروشن وبی پرسش دارد :

    ونپرسیم که فواره ی اقبال کجاست ./ ونپرسیم چرا قلب حقیقت آبی است / ونپرسیم پدرهای پدرها چه نسیمی ، چه شبی داشته اند .........                                             (همان ، ص294 )

 شاعرچشم هارا شسته است ودیگرگونه به مرگ می نگرد درنظراو مرگ پایان پرواز وآزادی نیست بلکه مرگ به زیبایی درذهن اقاقی جاری است ،حتی درذات شب دهکده از صبح وروشنایی وآزادی سخن می گوید :

   ونترسیم ازمرگ /مرگ پایان کبوتر نیست / مرگ درذهن اقاقی جاری است / مرگ در آب وهوای اندیشه نشیمن دارد / مرگ درذات شب دهکده ازصبح سخن می گوید           (همان ، ص 296)

پرده رابرداریم :/ بگذاریم که احساس هوایی بخورد / بگذاریم بلوغ ، زیرهربوته که می خواهد بیتوته کند / بگذاریم غریزه پی بازی برود / کفش هارا بکند وبه دنبال فصول ازسر گل ها بپرد / بگذاریم که تنهایی آواز بخواند.....                                                                      (همان ، ص297 )

  وغم تبسم پوشیده ی نگاه گیاه است / وغم اشاره ی محوی به ردوحدت اشیاست / -خوشا به حال گیاهان که عاشق نورند /ودست منبسط نورروی شانه ی آن هاست .        (همان، صص307-308)

  مقصد وانتهای سفر نامعلوم است ومشخص نیست کی بندکفش ها با انگشتان نرم فراغت بازمی شوند:

مراسفربه کجا می برد ؟/ کجانشان قدم ناتمام خواهدماند / وبندکفش به انگشت نرم فراغت / گشوده خواهدشد ؟                                                                                   (همان ، ص311)

 مصاحبه ی باد وشیروانی ها :

سفردراز نبود / عبورچلچله از حجم وقت کم می کرد / ودرمصاحبه ی باد وشیروانی ها / اشاره هابه سرآغاز هوش برمی گشت .                                                                (همان ، ص312)

   همواره چهره ی احساس ، خراشی برخود دارد وانگار هوشیاری خواب ، آهسته به نرمی قدم های مرگ ازپشت سر می رسد.....

ببین همیشه خراشی هست روی صورت احساس / همیشه چیزی ، انگار هوشیاری خواب /به نرمی قدم مرگ می رسد ازپشت / وروی شانه ی مادست می گذارد / وماحرارت انگشت های روشن اورا / بسان سم گوارایی/ کنارحادثه سر می کشیم .                                       (همان ، ص 314)

  رگ یک حرف :

عبوربایدکرد / وهم نوردافق های دور باید شد / وگاه دررگ یک حرف خیمه باید زد .

   (همان ، ص324)

 تابش نور برکاسه ی مسی نوازشی بسیارلطیف است وبه زمین آمدن صبح ازروی نردبان بلند تصویری خیالی اما ملموس است :

نوردرکاسه ی مس چه نوازش ها می ریزد ! / نردبان ازسردیوار بلند ، صبح راروی زمین می آرد.

    ( همان ، ص 336)

  مکث آسمان حکایتگر ارج وارزش پرسش است :

 «خانه ی دوست کجاست ؟ » درفلق بود که پرسید سوار / آسمان مکثی کرد .

 

    (همان ، ص358)

 درآرمان شهر سپهری حتی خاک هم انسان را می فهمد وبااو همدردی می کند :

خاک ، موسیقی احساس ترا می شنود / وصدای پرمرغان اساطیر می آیددرباد .

(همان ، ص365)

 خواب زندگی واضطراب باغ ها :

میوه هادرآفتاب آواز می خواندند / درطبق ها ، زندگی روی کمال پوست ها خواب سطوح جاودان می دید / اضطراب باغ ها درسایه ی هرمیوه روشن بود.                                (همان ، 370)

 صحبت سنبوسه وعید :

مانده تاسینی ماپرشود ازصحبت سنبوسه وعید / درهوایی که نه افزایش یک ساقه طنینی دارد / ونه آواز پری می رسد ازروزن منظومه ی برف / تشنه ی زمزمه ام.                      (همان ، ص378)

  عاطفه ی سطح خاک ولهجه ی یک سطل :

برای مایکشب / سجودسبزمحبت را چنان صریح ادا کرد / که ما به عاطفه ی سطح خاک دست کشیدیم / ومثل لهجه ی یک سطل آب تازه شدیم .                                   (همان ، ص400)

ای وزش شور ، ای شدیدترین شکل ! / سایه ی لیوان آب را / تاعطش این صداقت متلاشی / راهنمایی کن . 

     (همان ،ص413)

باران وقتی که ایستاد / منظره ی اوراق بود. / وسعت مرطوب ازنفس افتاد /قوس قزح دردهان حوصله ی ما آب شد .

( همان ، ص422)

روزی که دانش لب آب زندگی می کرد / انسان / درتنبلی لطیف یک مرتع / بافلسفه های لاجوردی خوش بود.                                                                                      ( همان ، ص424)

 درشعرزیر ، نسبت مفصل وزانو وانگشت به لذت و عروج وتکامل نمونه ی بارز وحساب شده ای ازتشخیص است :

اما گاهی / آوازغریب رشد / درمفصل ترد لذت / می پیچید ./ زانوی عروج خاکی می شد / آن وقت / انگشت تکامل / درهندسه ی دقیق اندوه / تنها می ماند. 

   (همان ، ص425)

 همچنین نگاه تحرک ، انگشت تکرار ، لب سیب ، پلک درشت بشارت وازهوش رفتن خواب مصداقی صریح وبدیع برای انسان  پنداری است :

ای نگاه تحرک/ حجم انگشت تکرار / روزن التهاب مرا بست : پیش ازاین درلب سیب / دست من شعله ور می شد / پیش ازاین یعنی / روزگاری که انسان ازاقوام یک شاخه بود / روزگاری که درسایه ی برگ ادراک / روی پلک درشت بشارت / خواب شیرینی ازهوش می رفت / ازتماشای سوی ستاره / خون انسان پرازشمش اشراق می شد .                                              ( همان ، ص431)

                                         *************

سینه ی آب درحسرت عکس یک باغ / می سوزد ./ سیب روزانه / دردهان طعم یک وهم دارد / ای هراس قدیم ! / درخطاب توانگشت های من از هوش رفتند. 

  (همان ، ص 434)

زانوی آدینه ها ، دهان تماشا :

سال ها این سجود طراوت / مثل خوشبختی ثابت / روی زانوی آدینه ها می نشست / صبح ها مادرمن برای گل زرد / یک سبد آب می برد / من برای دهان تماشا / میوه ی کال الهام می بردم .

    (همان ، ص 439)

 بسامد « تشخیص » درهشت کتاب سپهری بسیار است به گونه ای که دربین شاعران هم عصراو بی نظیر یا کم نظیر است . ازلحاظ تصویرسازی وخیال انگیزی نیز همسوی پختگی شاعر درمنظومه های پایانی او همچون صدای پای آب ، مسافر وحجم سبز به نسبت منظومه های ابتدایی او به  مراتب تشخیص ها زیباتر ، بدیعتر وخیال انگیز ترهستند. 

    پی نوشت ها :

    1- واژه نامه ی هنرشاعری ، میمنت میرصادقی ( ذوالقدر) ، ص 70.

    2- واژه نامه ی هنرشاعری ، ص70.

   3- بیان ، دکترسیروس شمیسا ، ص 159.

   4- همان ، ص186.

   5- همان ، ص 161.

   6- سهراب ،مرغی مهاجر ، پریدخت سپهری ، ص27.

   7- شعرزمان ما ، محمدحقوقی ،مقاله ی شاهرخ مسکوب ، ص297 .

.....................................................................................................................................................................................

     منابع ومآخذ :

  1- آرایه های ادبی ، روح الله هادی ، تهران ، چاپ ونشرایران ، 1385.

  2- باغ تنهایی ( یادنامه ی سهراب ) ، حمید سیاهپوش ، اصفهان ،اسپادانا ، اول ، 1372.

  3- بیان ، دکترسیروس شمیسا ، تهران ، فردوس ، چاپ دوم ، 1371.

  4- سهراب،مرغ مهاجر، پریدخت سپهری ، تهران ، کتابخانه ی طهوری ، چاپ دوم ، پاییز 1375.

  5- شعرزمان ما ( سهراب سپهری ) ،محمدحقوقی ، تهران ، نگاه ، چاپ دوم ، 1372.

  6- واژه نامه ی هنرشاعری ، میمنت میرصادقی(ذوالقدر) ، تهران ،کتاب مهناز ، چاپ اول ، 1373.

  7- هشت کتاب ، سهراب سپهری ، تهران ، کتابخانه ی طهوری ،چاپ نوزدهم ، زمستان 1376.  

 

 

نوشته شده توسط اعضای گروه ادبیات در چهارشنبه بیست و هشتم آذر 1386 ساعت 9:15 موضوع | لینک ثابت

ادبیات نقالی :

ادبیات نقالی ما به آن گونه قصه و داستانهایی می گوییم که سرگرم کننده بوده اند . حال منشأ وریشه تاریحخی آنها درست باشد یا نه و اصولاً افسانه و اساطیر و قصه ها و داستانها که از دیر باز بخش مهمی از فرهنگ و ادب عامه به حساب می آمده است . در همه ی جوامع و حتی ابتدایی ترین واحدهای اجتماعی که خانواده و قبیله باشد وجود داشته است که در قرآن مجید به عنوان اساطیر الاولین یاد شده است . و همین اساطیر الاولین و قصص و داستانها است که در طول تاریخ به صورت نظم هم در آمده است از این اساطیر و داستانها هم ملل متمدن و هم نیم متمدن و هم اقوام ابتدایی بهره مند بوده اند در ایالات و قبائل رسم براین بود که نقال قبیله که در عین حال شاعر هم بود شرح دلاوریهاو حماسه آفرینی های قبیله را نقل می کند و براین کارها قعده تشکیل می داده و با این عمل هم احساسات قومی را تحریک می کردند و هم قسمتی از وقت بیکاری خود را می گذراندند .

و یکی از ثمرات نقالی ها و بیان داستانها و افسانه ها حفظ سوابق و جنبه های تاریخی ملل و اقوام  بوده است که مخدوش و یا غیر مخدوش تاریخ تمون انسانها را محفوظ نگه داشته است . از این داستانها و افسانه ها بین اقوام عرب بسیار بوده است که در قران مجید هم به پراه ای اشارات شده است که گاه اصالت عربی دارد و گاه اصالت اسرائیلی یا بابلی و آشوری .

و داستانهاو افسانه های مربوط به ایران باستان مانند داستانهای مربوط به عمالقه ، اقوام ، جرهم ، عاد ، ثمود ، و لوط ، یوشع بن نون ، داستانهای متعدد مربوط به حضرت سلیمان و داوود و بخت نصر ، ضاذره یمن حضرت ابراهیم یعقوب ، داستان عشقی یوسف وزلیخا ، داستانهای مربوط به شموئیل ملوک شام و یمن ، غسانیان ، اخمانیان ، اخبار وایام عرب ، د استانهای مربوط به هیاکل عبادات ، داستانهای مربوط به کهانت و سحر و جادو ، داستانهای وزحی ، داستانهای عشقی که ادب منظوم و منثور عصر جاهلی مالا مال است .

از این گونه داستان های نقالی و اصولاً مقدار زیادی از ادب قبل از اسلام در شبه جزیره عربستان و بویژه در مکه معظمه ادبیات نقالی است و شاعران و سخن پردازان کارشان نقالی بوده است و عمدتاً اشعارشان حماسی است و شرح دلاوریهای قوی و قبیله ای . در بین اقوام سامی قوم بنی اسرائیل با وجود اینکه محدود تر بوده اند داستانهای نقالی آنها بیش از دیگر اقوام سامی بوده است . قسمت مهمی از سفر تواریخ ایام و انبیا حکایت از داستانها و افسانه های تاریخی دارد .

پاره ای از انبیا بنی اسرائیل در دوران شاهی آنها حماسه آفرین بوده اند که ملت های گونا گون از داستان های مربوط به انها استفاده کرده بازار نقالی خودرا گرم می کردند .

و اصولاً خود داستان موسی و فرعون ها و ادب نقالی اکثر ملت ها تأثیری قاطع داشته است . در همین افسانه ها و داستان های تاریخی است که مشاهده می شود همبستگی های شدیدی و غیر قابل انگاری بین فرهنگ اقوام عرب و قوم بنی اسرائیل و مردم ایران باستان وجود دارد .

بویژه اینکه سلاطین ایران باستان به طور متناوب ویا مستمر بر قسمت هایی از بلا و سرزمین های عربی مسلط بوده اند . بین ایرانیان و بابل کلده و آشور هم جنگهایی بوده است و شاهان ایران سالها بر سرزمین های عربی .و بابل مسلط بودند . داستانهای مربوط به شاهان ایران و کشورگشایی آنها در حماسه بزرگ فردوسی و دیگران به نظم در آمده است که از مهمترین ادب نقالی ایران زمین به حساب می آید .

 محمد بن اسحق ندیم در باب اسمار آورده است که نخستین کسانی که در این ابواب کتابق نوشته اند و به زبان حیوانات تدوین کرده اند فرس اولندوپس این امر به نزد پادشاهان اشکانی محمول کردید که طبقه ی سوم از شاهان فارس محسوب می شوند و این امر در عصر شاهان ساسانی دامنه وسیع تری پیدا کرد که بعدها عربان به زبان عربی برگردانیدند و حنفا و بلغا عرب مورد توجه قرار داده از داستانها و افسانه های ایرانی و خود در همان زمینه هاکتابهایی نظیر کارهای فارسیان تدوین کردند و نخستین کتاب در این باب هزارافسان است که ابن ندیم سبب تألیف این کتاب را با موضوع آن شرح داده است و این همان هنر ارویک شب معروف است که در همه در بارها موضوع نقالی بوده است و گویا درست این است که نخستین کسی که افسانه های شبانه را مورد استفاده قرار داد اسکندر بوده است که دلقک ها داشته است و بعدها پادشاهان هزار افسان مورد استفاده قرارداده اند .

و وی نام ابوطبیب شافعی را می برد که در این زمینه کتاب نوشته است و گویا قبل از وی عبدالله بن مقفع و سهل بن هارون و علی بن داود کاتب زبیده کتابها نوشته اند و پس جریان کتابب کلیه ودمکنه را نقل کرده است و نام کتاب سندباد حکیم را ذکر کرده است و پس فهرستی از کتب دیگر مانمند بوسفاس و فیلسوف ، دب و ثعلب ، روزبه یتیم ، مسگر زنانه و شاه زنان  ، نمرود ملل بابل ، رستم و اسفندیار ، سندباد کبیر و سند ضعید ، بوذاسف و بلوهر ، ادب الهند و المین ، قصه هبوط آدم و چند کتاب دیگری که مربوط به ایران و هند است و نامی از کتابهای رومی آورده است که در این ابواب نوشته اند مانند سمسه ودفن نظیر کلیه ودمنه ، انطروس سیاح ، پادشاه روم و غیره و از افسانه های بابلی نام چند کتاب را برده است . نمرود ملک بابل ، پیرمرد و جوان ، اردشیر پادشاه بابل و وزیر او حکیم ناسک و ضمناً نام عشاق اعصار جاهلی را آورده است .

و نام کتابهای عشقی که مربوط به دوران جاهلی و هم اسلامی است که در بین کتابها نام چند لیلی وجود دارد : مجنون و لیلی ، توجه و لیلی ، اسعدولیلی ، عمروبن زید طایی و لیلی ، کتاب صره و لیلی که در بین خیل کتابهای عشقی چند کتاب نظیر هم وجود دارد و تعدادی از این لیلی و مجنونها که تحت عناونین دیگرند که جزئ کتاب نقالی و افسانه سرایی قرار گرفته است .

مانند بشربن مروان و دختر عم او تمیمی و تمیمه  وجیهه و اعرابی ، کنیز و ارباب ، رباب و شوهرش عبدالملک و کنیزک جوان عاشق و معشوقه اش ، عاشق دیوانه و ده ها کتاب دیگر .

و علاوه داستانهایی درباره عشاقی که یکطرف آن جنیان و یک طرف دیگر انسان است .

باید توجه داشت موضوع نقالی تنها حماسه های ملی و شرح افتخارات گذشته ملت ها نبود و بلکه از همه ی داستانها و افسانه های تاریخی ملل دور و نزدیک که ما آنها را به عنوان روافدادبی و فرهنگی می شناسیم استفاده می شد . چنانکه علاوه بر استفاده ازداستان رستم و سهراب و حماسه های مربوط به ایران باستان نقالان از داستانهای اسکندر تحت عنوان اسکندر نامه و داستانهای مربوط به مردم چین و یونان و مصر و بالأخره همه ملل متمدن و صاحب حماسه استفاده می کردند .

و علت به نظم کشیدن این گونه افسانه ها نه تنها خود هنر سخنوری شاعران را می رساند و بلکه با نوعی هنر نمایی و تفسیر و تبدیل در مضامین افسانه های ملل بیگانه به آنها رنگ و بوی فرهنگ و ادب ایرانی می دادند . بدان صورت که شنوندگان را خوش آید و پذیرا شوند . چنانکه به داستانهای مربوط به ایران باستان هم همانند شیرین و فرهاد و خسرو و شیرین و لیلی و مجنون هم شاعران و گاه نقالان رنگ و موی اسلامی نمی دادند  تا شنوندگان را جلب کرده و خوش آید . و چنانکه سرانیدگان اهل ذوق و عارفان همچون عطار و مولوی و سنائی که تقریباً در منظومات عرفانی خود از همۀ این روافدو داستانهای اصیل ایرانی و غیر ایرانی استفاده کرده و بدانها رنگ و بوی عرفانی و روحانی داده اند که هر که نقش خویشتن بیند در آب و ملاحظه می شود که داستان جهانگائی و یا جهانسوزی اسکندر مقدونی به ده ها روایت نقل می شود و هر کس مطابق ذوق و نظام فکری خود از آن بهره برداری می کند . در جریان این کشورگشایی ظلمات پیدا می شود ، آب حیات جاوید پیدا می شود ، سد سکندر و یأجوج بوجود می آید . که در فرهنگ هریک از سرایندگان به نوعی خود نمائی می کند و هر کس مطابق ذوق و مکتب خود تبأویل و تفسیر آنها می پردازد . و این خود یکی از زمینهای مهم ادب و فرهنگ فارسی است .

یکی از مهمترین مآخذ آثار نظامی است که مربوط به عصر و زمان سلجوقیان است . هفت پیکر و سایر آثار و منظومات نظامی می تواند نمودار فرهنگ و ادب غنی ایران زمین در قرن های پنجم و ششم باشد و نمودار مجمع الابحری باشد از همۀ روافدادبی و فرهنگی که از طرق گونا گون در دریای بیکران ادب و فرهنگ ایران زمین سرازیر شده است آثار این سخنور که در شش مجموعه منظوم تدوین گردیده است . از لحاظ محتوی نمودار چهره های گونا گون و ابعاد مختلف ادب و فرهنگ ایران زمین است بطور کلی نقالان و داستان سرایان پس از فردوسی از منظومات این سخنور بزرگ استفاده می کردند .

وی از اهم داستان های معروف آن روزگار بهره مند شده و با عباراتی بس شیرین و دلکش آنها را پرورانده  بنظم در آورده است بدان سان که با رعایت حفظ اصل داستان پیرایه هائی بدانها افزوده است که آنها را جالب و شیندنی کرده است بدین سان :

داستان لیلی و مجنون که از سمبل های عشقی عربی است و داستان یوسف و زلیخا که اصالت عبرانی دارد و همین طور سایر داستان های عشقی اعم از آنکه اصالت ایرانی داشته باشند یا چینی و یا هندی و یا روم و یونانی هریک بعدی از ابعاد فرهنگ و ادبیاتن ایران زمین را آشکار می کند که بدون عصبیت می تواند پذیرای فرهنگ بیگانه باشد ، فرهنگی توأم با احساساتن و عواطف خاص این مزر و بوم نه تمام ویژگی های خودش بسیاری از شاعران بزرگ ایران به نظم اینگونه داستانها پرداخته اند که هریک رنگ و بوی خاصی دارد و این تا حدودی بسته به ذوق و دیدگاه شاعر است و مکتبی که اساس اندیشه اورا پایه ریزی کرده است این داستانها کلاً ایرانیزه شده اند و مقداری از اصالت خودرا از دست داده اند و حتی بدون توجه به جنبه های تاریخی آنها رنگ و بوی اسلامی هم گرفته اند . از باب مثال :

داستان لیلی و مجنون که دراصل و ریشۀ آنهم اختلاف است در فرهنگ ایران زمین بالکل رنگ دیگر گرفته است . قهرمان اول این داستان قیس بن طرح بن مزاحم بن قیس بن عدی بن ربیعه است . که گویا از قبیله بنی عامر بوده است ولکن در مآخذ در این باب اختلاف واقوال بسیار است .

پارۀ از ادیبان عرب اصولاً منکر وجود خارجی آنها می باشند چنانکه آمده است ( مختارالاعانی ج 6 ص 127) از یکی از افراد قبیله بنی عامر از حال مجنون پرسیده شد ولی پاسخ داد که همه ی قبیله ی بنی عامر مجنونند مجدداً گفت منظورم فلان شخص است که شاعر هم بوده است و گرفتار عشق لیلی شده است و از فراق محبوبه بمرده است پاسخ داد چنین کسی وجود نداشته است .

ابن کلبی گفته است که یکی از جوانان بنی امیه عاشق دختر عم خود می شود و نمی خواسته اند که اسرار عشقی او با دختر عم خود فاش شود و داستان مجنون را جعل کرده است و خود  اشعاری سروده است و از قول افراد روایت کرده و به مجنون عامری نسبت داده اند .

ولکن ابوعمرو شیبانی می گوید مردی از اهل یمن را دیدم و از او درباره مجنون پرسیدم وی وجود او را تأیید کرد و گفت پدرش قبل از این که اودیوانه شود مرد و مجنون شترش را بر سر بر پدرش نهی کرد و اشعاری هم سرود .

و بالأخره با توجه به تمام اختلاف اقوال قهرمان این افسانه مجنون عامری ولیلی دختر سعد بن مهدی بن ربیعه است که گویا او هم از قبیله بنی عامر بوده است . زن بسیار زیبایی بوده است داستان مجنون و لیلی بدون توجه به اوضاع و احوال قبایل عرب و زندگی قبیله چادرنشین شروع می شود . هم لیلی و هم مجنون که قهرمانان این داستانند درست به مانند شاهزداگان چین و ماچین مورد تعلیم و تربیت قرار می گیرند .

هر کودکی از امید و ازبیم

  مشغول شده بدرس و تعلیم

با ان پسران خورد پیوند

  هم لوح شسته دختری چند

که حتی مدرسه ی آن ها هم دخترانه  پسرانه است

هریک زقبیله و زجائی

جمع آمده در ادب سرائی

قیس هنری بعلم خواندن

یاقوت لبش بدرفشاندن

بود از صدف دگر قبیله

ناسفته دریش هم طویله

آفت نرسیده دختری خوب

چون عقل بنام نیک منسوب

که قهراً بسیاری از این ها محصول تخیل خود شاعر است .

که حتی در همین چند بیت هم تناقض وجود دارد

محجوبه به بیت زندگانی

شه بیست قصیدۀ جوانی

او نیز هوای قیس می جست

در سینۀ هردو مهر می رست

که بسیاری از این محصول تخیل خود شاعر است . عناوین داستان عمدتاً همانهایی است که اصل و ریشه آن در ادب عربی معروف بوده است و اصولاً اکثر شاعران ایرانی به طور کامل در سطحی بسیار بالا به فرهنگ و ادبیات عربی واقف بودند و خیلی پیش از خود عربها و یا از آنان مانند جامی و بزرگان دیگر نه تنها کاملاً به فرهنگ و ادب عربی واقف بودند و سطح بسیار عالی به فرهنگ اسلامی و فلسفه و فقه اصول هم واقف بودند نهایت ذوق شعری انها علوم و فنون دیگر را تحت الشعاع قرار داده است  . و آنان را تنها به نام شاعر و گوینده معروف کرده است . احیاناً این ظلمی است که در حق انها شده است .

این داستانها نخست ایرانیزه شده اند و پس به عنوان روافد فرهنگی وارد در فرهنگ و ادب ایران زمین شده است .

دکتر سجادی سید جعفر ، نقد تطبیقی ادبیات ایران و عرب ، صص 401-319

 

 

نوشته شده توسط اعضای گروه ادبیات در چهارشنبه بیست و هشتم آذر 1386 ساعت 9:9 موضوع | لینک ثابت

شيوه‌نامه‌ي تصحيح املاي فارسي در تمامي مقاطع تحصيلي

الف - يك غلطي ها و نيم غلطي ها

 

 

ب - موارد دو املايي

 

چند تذكّر:

1- هر مورد غلط در كلّ املا هر كلمه، تنها يك بار گرفته مي‌شود. مثلاً اگر صبر را سه بار سبر بنويسد يك بار غلط گرفته مي‌شود.

 2- موارد دو املايي عمدتاً كلماتي است كه در كتاب‌هاي درسي- و نه كتاب‌هاي غيردرسي- به دو شكل ديده مي‌شوند و قرار است همه‌ي آن‌ها در آينده، شيوه‌ي املايي واحدي داشته باشند؛ بنابراين، كاربرد بخش دواملايي دائمي نيست.

3- در موارد كم يا زياد گذاشتن نقطه و دندانه در كلّ املا دو بار محاسبه خواهد شد.

 4- درباره ي تشديد وسركج در كلّ املا تنها دوبار محاسبه خواهد شد.

گروه زبان و ادبيات فارسي – دفتر تاليف و برنامه ريزي كتب درسي

 

 

 

نوشته شده توسط اعضای گروه ادبیات در چهارشنبه چهارم مهر 1386 ساعت 10:56 موضوع | لینک ثابت

راهنمای برنامه‌ی درسی سندی است مشتمل بر اهداف و اصول دوره ی تحصیلی ، رویكرد و منطق حاكم بر برنامه‌ی درسی، اهداف ماده‌ی درسی، تنظیم محتوا، ارایه روش‌های یاددهی - یادگیری مناسب و ارایه شیوه‌های ارزش‌یابی. این سند در واقع راهنمای عمل تولیدكنندگان مواد آموزشی می‌باشد.

عناصر و اجزای تشكیل‌دهنده‌ی راهنما‌ی برنامه‌ی درسی عبارتنداز:

1- مقدمه‌

2- تبیین رویكرد

3- اهداف

4- محتوا

5- روش های تدریس

6- ارزشیابی پیشرفت تحصیلی

7- بیان ویژگی ها و مهارت های معلم برای تدریس یك ماده درسی

8- تعیین استاندارد ،ملزومات ،تجهیزات و امكانات مورد نیاز برای اجرا

9- اشاعه ی برنامه درسی

10- نظام تجدید نظر

1- مقدمه‌:

    شامل تصویر كلی از برنامه و تبیین فلسفه وجودی درس و ... می‌باشد.                                                              

2- تبیین رویكرد:

    شامل جهت‌گیری كلی برنامه و منطق حاكم بر آن است.      

3- اهداف:

    اهداف ماده‌ی درسی در طول دوره‌ی تحصیلی در سه حیطه‌ی یادگیری، شناختی، مهارتی (ذهنی و عملی) و نگرشی بیان می‌شود و سپس اهداف در پایه‌های تحصیلی در سه حیطه ذكر شده ، تدوین می‌گردد.      

 4- محتوا:

     شامل تبیین مفاهیم اساسی مربوط به هر دوره ی تحصیلی و تنظیم جداول وسعت وتوالی مفاهیم و مهارت‌ها برای هر دوره‌ی تحصیلی می‌باشد كه در این بخش موارد زیر نیز گنجانده می‌شود:

    ملاك‌هایی كه در تهیه‌ی محتوای آموزشی مدنظر قرار می‌گیرند، عبارتنداز: سازمان‌دهی محتوا، رعایت ارتباط افقی و عمودی      

 5- روش‌های تدریس:

       روش‌های مناسب یاددهی - یادگیری و توصیه‌های لازم (بر مبنای رویكرد برنامه‌ی درسی) در هریك از پایه‌های تحصیلی .

            - بیان روش‌های مناسب یاددهی - یادگیری برای واحد یادگیری ماده‌ی درسی موردنظر      

     6- ارزش‌یابی پیشرفت تحصیلی: 

        توصیه‌های كلی درمورد ارزش یابی متناسب با اهداف ،‌تعیین روش‌های ارزش یابی و تعیین سهم هر یك از حیطه‌ها (دانستنی‌ها، نگرش‌‌ها ، مهارت‌ها ) در هر پایه تحصیلی می‌باشد كه شامل موارد زیر می‌باشد:

-         تعیین سطح عملكرد مورد انتظار ازدانش‌آموزان در هریك از واحدهای یادگیری .

-         تعیین شیوه‌های ارزش‌یابی از پیشرفت یادگیری دانش‌آموزان در واحدهای یادگیری.

-         بیان ابزارهای اندازه‌گیری مناسب برای ارزش‌یابی از پیشرفت یادگیری دانش‌آموز.

-         بیان وسعت و محدودیت ارزش‌یابی از پیشرفت یادگیری برای هر واحد یادگیری.      

7- بیان ویژگی‌ها و مهارت‌های معلم برای تدریس یك ماده درسی:

                        1-7- مهارتی‌هایی كه باید در معلم تقویت شود.

                        2-7- دانش و اطلاعاتی كه معلم باید كسب كند.

                        3-7- عملكردی كه باید در رفتار معلم تجلی پیدا كند.

                        4-7- ویژگی‌های عمومی و اختصاصی معلمان      

8- تعیین استاندارد ، ملزومات ، تجهیزات و امكانات مورد نیاز برای اجرا:

    1-8-  در زمینه فضای كلاس شامل وسعت ، آرایش میز و نیمكت و ... .

   2-8-  تجهیزات و ملزومات لازم مانند وسایل دیداری و شنیداری ، تجهیزات آزمایشگاهی و ... .      

9- اشاعه‌ی برنامه درسی:

       شامل تعیین رئوس و محتوا و روش‌های اشاعه (حضوری- غیرحضوری) و شیوه‌های دیگر در خصوص هر یك از گروه‌های معلمان، اولیاء، دانش‌آموزان ، مدیران و عوامل اجرایی      

  10- نظام تجدیدنظر:

     اصول و ملاك‌های تجدید‌نظر در راهنمای برنامه‌ی درسی را مشخص می‌كند.

ارتقای برنامه‌ریزی درسی كه از اهداف سازمان در برنامه پنج ‌ساله است در ابعاد زیر صورت گرفته است.

 1- بهبود كیفیت فرآیند برنامه‌ریزی درسی با توجه به جدیدترین یافته‌های علمی

 2- اعتلای كیفیت برنامه‌ها و روش‌های آموزشی با توجه به رویكردهای جدید آموزشی

 3- تهیه روند نمای چگونگی تولید، اصلاح و بازنگری طرح‌ها و برنامه‌ها و نهادینه كردن تصمیم‌گیری‌ها بر مبن ظ   ای پژوهش

 4- تولید راهنمای برنامه‌ی درسی جامع در دوره‌های مختلف تحصیلی و مواد مختلف درسی با رویكرد تلفیقی

 

نوشته شده توسط اعضای گروه ادبیات در چهارشنبه چهارم مهر 1386 ساعت 10:44 موضوع | لینک ثابت